O Projekcie
Celem projektu naukowego było określenie częstości występowania wielogatunkowych infekcji u kleszczy zebranych ze skóry ludzkiej, wzajemnego wpływu patogenów na częstość ich występowania oraz oszacowanie ryzyka rozwoju boreliozy z Lyme po ukłuciu przez kleszcza na terenie Polski z uwzględnieniem wybranych czynników takich jak czas żerowania kleszcza czy liczba krętków w kleszczu.
Badania były prowadzone w latach 2019-2025 na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego z wykorzystaniem nauki obywatelskiej – realizacja badań była możliwa dzięki zaangażowaniu ponad 2 tysięcy wolontariuszy z całej Polski.
W latach 2021-2022 uczestnicy badań dostarczali do nas kleszcze, które zostały usunięte ze skóry. Dodatkowo wypełniali dwie ankiety online zawierające szczegółowe pytania dotyczące m.in: a) Ankieta 1 – liczby ukąszeń przez kleszcze, prawdopodobnego miejsca napotkania kleszcza(y), miejsca na ciele, z którego usunięto kleszcza(e) i stosowanej profilaktyki ukąszeń, b) Ankieta 2 – nowych ukąszeń przez kleszcze, ogólnego stanu zdrowia przez ostatnie 2 miesiące, wystąpienia objawów mogących wynikać z choroby odkleszczowej, w tym rumienia wędrującego (potwierdzonego przez lekarza), wyników badań serologicznych w kierunku boreliozy z Lyme (jeśli takie wykonano) i stosowanej antybiotykoterapii w kierunku boreliozy z Lyme. Dodatkowo osoby, które zgłosiły się do lekarza z objawami, które mogły sugerować choroby odkleszczowe zostały poproszone o dostarczenie dokumentacji medycznej. Dostarczone kleszcze oznaczano do gatunku i formy rozwojowej oraz określono czas ich żerowania na skórze a następnie poddawano analizom molekularnym, celem wykrycia patogenów, którymi kleszcze były zainfekowane, ich genotypowania oraz określenia liczebności w pojedynczym kleszczu. Uzyskane wyniki badań molekularnych analizowano uwzględniając dane epidemiologiczne pozyskane z wypełnionych ankiet i dokumentacji medycznej.
Badania były realizowane w ramach grantu OPUS Narodowego Centrum Nauki 2020/37/B/NZ6/01587: “Wpływ mikrobiomu kleszczy i koinfekcji na występowanie Borrelia u kleszczy Ixodes ricinus oraz na sukces transmisji krętków na drodze kleszcz – człowiek”
Strona powstała w ramach Działania III.3.2. “Promocja badań naukowych” (6 edycja konkursu) Programu “Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia badawcza” (nr projektu: BOB-IDUB-622-946/2024).
Dlaczego badamy kleszcze?
Kleszcze są drugimi, zaraz po komarach najważniejszymi wektorami chorób zakaźnych i odzwierzęcych na świecie. Ze względu na szerokie spektrum żywicieli, kleszcze są zdolne do przenoszenia wielu różnych patogenów mających istotne znaczenie medyczne i weterynaryjne.
Monitoring kleszczy pod kątem występowania patogenów ma charakter naukowy i służy lepszemu zrozumieniu epidemiologii chorób odkleszczowych. Badanie kleszczy, które aktywnie żerowały na ludziach, jest skuteczną metodą oceny ryzyka wystąpienia infekcji w populacji i stanowi ważne narzędzie w opracowywaniu strategii profilaktyki chorób odkleszczowych.
UWAGA! Zgodnie z rekomendacjami Krajowej Izby Diagnostów Laboratoryjnych i Konsultanta Krajowego w dziedzinie chorób zakaźnych, badanie kleszcza usuniętego ze skóry pacjenta nie jest metodą diagnostyczną zakażeń odkleszczowych, w tym boreliozy z Lyme. Wynik negatywny badania kleszcza nie wyklucza możliwości zakażenia człowieka, a wynik pozytywny nie przesądza o zakażeniu człowieka. Badania kleszczy pod kątem patogenów mają charakter wyłącznie naukowy.
Zapraszamy do zapoznania się z wynikami naszych badań! Dowiecie się m.in.:
-
- Jakie gatunki i formy rozwojowe kleszczy zebrano w ramach badań
- Czy i jaką profilaktykę ukąszeń przez kleszcze stosowali uczestnicy badań
- Jakie patogeny wykryto w badanych kleszczach i czy stwierdzono występowanie koinfekcji
- Gdzie i jak długo kleszcze żerowały na skórze dzieci i dorosłych
- Jakie objawy zgłaszali uczestnicy badań po ukłuciu przez kleszcza
- Jakie było ryzyko rozwoju boreliozy z Lyme po ukłuciu przez kleszcza
- Jakie czynniki miały wpływ na ryzyko rozwoju boreliozy z Lyme po ukłuciu przez kleszcza
Patogeny przenoszone przez kleszcze
Choroby przenoszone przez kleszcze są rosnącym problemem zdrowia publicznego – wzrost liczebności kleszczy oraz wydłużona ich aktywność związana ze zmianami klimatycznymi i środowiskowymi przyczyniają się do zwiększania ryzyka infekcji odkleszczowych. Przewiduje się, że liczba nowych przypadków boreliozy z Lyme na świecie pozostanie wysoka lub będzie wzrastać.
Coraz większe znaczenie mają również inne choroby odkleszczowe wywoływane przez tzw. nowo pojawiające się patogeny przenoszone przez kleszcze. Stanowią one szczególne zagrożenie dla osób o obniżonej odporności (np. osób starszych i dzieci, chorujących przewlekle, pacjentów onkologicznych, przyjmujących leki immunosupresyjne, czy zakażonych HIV). Niektóre z nich występując w koinfekcji z innym patogenem (np. Borrelia) mogą pogarszać przebieg podstawowej choroby, utrudniać leczenie i komplikować proces diagnostyczny. Czytaj dalej
O kleszczach
W Polsce występuje 19 gatunków kleszczy, z czego większość stanowią gatunki żerujące na zwierzętach. Dla człowieka największe znaczenie pod względem medycznym ma kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) – jest to najbardziej rozpowszechniony gatunek kleszcza w Europie, a także najważniejszy na tym kontynencie wektor dla patogenów przenoszonych przez kleszcze, w tym wywołujących boreliozę z Lyme i odkleszczowe zapalenie mózgu.
Na ludziach sporadycznie żeruje również kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) – gatunek ten jest większy od kleszcza pospolitego i charakteryzuje się brązowym zabarwieniem ciała z jasną ornamentacją na tarczce. Kleszcz łąkowy preferuje zwierzęta jako swoich żywicieli, w tym psy i koty. Jest odpowiedzialny za transmisję pierwotniaków Babesia canis wywołujących babeszjozę psów, a także bakterii z gatunku Rickettsia raoultii wywołującej zwykle łagodną limfadenopatię przenoszoną przez kleszcze (TIBOLA).
Profilaktyka ukąszeń przez kleszcze
Odpowiednia odzież
Przed wyjściem na spacer pamiętaj o odpowiednim ubiorze – nakrycia głowy, długie rękawy i spodnie ze ściągaczami, czy nogawki wetknięte pod skarpetki utrudniają kontakt kleszcza ze skórą. Najlepiej zakładać jasne tkaniny, ponieważ kleszcze są na nich bardziej widoczne
Repelenty
Substancje odstraszające (repelenty) są wysoce skuteczne w zapobieganiu ukąszeniom przez kleszcze – należy szukać produktów zawierających DEET w stężeniu minimum 20%
Ostrożność
Należy unikać wchodzenia w miejsca o wysokim zagęszczeniu kleszczy, jak np. wysoką trawę, czy zarośla i unikać ścieżek, po których poruszają się zwierzęta (sarny, jelenie)
Po powrocie ze spaceru
Dokładnie obejrzyj odzież i ciało – należy zwrócić szczególną uwagę na miejsca trudno dostępne i słabiej widoczne jak np. pachwiny, pachy czy linia włosów na głowie. Warto również obejrzeć zwierzęta, jeśli były z nami na spacerze.
Kleszcze znajdujące się na nich mogą też przejść na właściciela!
Jak usunąć kleszcza ze skóry?
Kleszcze najlepiej usuwać ostro zakończoną lub zakrzywioną pęsetą. Kleszcza należy chwycić jak najbliżej skóry, a następnie pociągnąć do góry ruchem jednostajnym, ale zdecydowanym. Następnie zdezynfekuj miejsce ukąszenia środkiem do dezynfekcji ran i umyj ręce.
Miejsce ukąszenia powinno się obserwować przez kilka tygodni pod kątem zaczerwienienia czy rumienia. Nie należy zwlekać z usunięciem kleszcza – im dłużej kleszcz żeruje na skórze tym większe jest ryzyko przeniesienia patogenów z kleszcza na człowieka!
Kleszczy nie wolno rozgniatać, wykręcać palcami, smarować żadnymi substancjami, czy przypalać, ponieważ zwiększa to ryzyko zakażenia!
W aptekach dostępne są akcesoria przeznaczone do usuwania kleszczy takie jak pętle czy haczyki – należy stosować je zgodnie z zaleceniami producenta.
Badania zostały zrealizowane dzięki pomocy wolontariuszy z całej Polski!
Składamy serdeczne podziękowania wszystkim uczestnikom badań, którzy dostarczyli do nas kleszcze – dzięki Wam udało nam się zbadać prawie 2500 kleszczy!
Dziękujemy również wszystkim osobom, które udostępniły informacje o prowadzonych przez nas badaniach, dzięki czemu mogły one dotrzeć do szerokiego grona odbiorców.
Dziękujemy także studentom, którzy z zaangażowaniem realizowali u nas swoje prace licencjacie i magisterskie.